Suraiya: Lahore born singing star of Hindi films

Suraiya, born Suraiya Jamal Sheikh on 15 June 1929 in Lahore, was the singing star of 1940s Hindi cinema, an actress who sang her own songs on screen. In a career from 1936 to 1963 she acted in more than 70 films, sang 338 songs, and became the highest paid star of her time.

Early life in Lahore and Bombay

Suraiya Jamal Sheikh was born on 15 June 1929 in Lahore, in the Punjab of British India, to Aziz Jamal Sheikh and Mumtaz Sheikh. Most standard references give Lahore as her birthplace, and this page follows them. A few profiles give Gujranwala instead, the town where her father had a small furniture shop before the family shifted to Lahore, so the disagreement is noted here rather than hidden. She was an only child.

When Suraiya was one year old the family moved to Bombay, now Mumbai, and settled at Krishna Mahal on Marine Drive, the home she kept for the rest of her life. Her maternal uncle, M. Zahoor, a well known screen villain of the 1930s, and her maternal grandmother, Badshah Begum, joined the household. She was schooled at the J.B. Petit High School for Girls in the Fort district, received religious teaching in Persian at home, and had no formal training in music. Her childhood friends at All India Radio, where she sang in children's programmes, included the young Raj Kapoor and Madan Mohan, later her co star and one of her music directors.

Child artist and a voice found on the radio

Suraiya first appeared on screen as a child artist in Madame Fashion in 1936, directed by Jaddanbai. The part that made people notice her came by chance: accompanying her uncle to Mohan Studios in 1941 to watch the shooting of Taj Mahal, she caught the eye of its director, Nanubhai Vakil, who cast her as the young Mumtaz Mahal. Child roles followed, and all the while she kept singing for children's programmes on All India Radio in Bombay, from about the age of six.

The radio singing changed her life. Music director Naushad heard her voice on All India Radio and chose her, at thirteen, to sing for the actress Mehtab in A. R. Kardar's Sharda (1942); profiles of the time say she had to stand on a stool to reach the microphone. Her own first film song, in Nai Duniya (1942), came at the age of twelve. Naushad became her mentor, and she went on to sing about 51 songs under his direction, including many of her biggest hits.

What made Suraiya a singing star?

Suraiya became a singing star because she could do what almost no rival could: play the heroine and sing her own songs, in an age just before playback singing took over. K. L. Saigal, the great singing star of the previous generation, heard her at a rehearsal and recommended her as his heroine in Tadbir (1945). She then starred with Saigal in Omar Khayyam (1946) and Parwana (1947), and the four solo songs she sang in Parwana, composed by Khwaja Khurshid Anwar, made her a genuine singer star.

In Mehboob Khan's Anmol Ghadi (1946) she played the second lead, the village girl Basanti, opposite Noor Jehan, the reigning singing superstar from Punjab, and held her own in a film whose songs, including her own Man Leta Hai Angdai, were heard across the country. Dard (1947) was another major success. When Noor Jehan and Khursheed Bano left for Pakistan at Partition in 1947, Suraiya was left as the leading singing actress working in Bombay.

The peak years, 1948 to 1949

The years 1948 and 1949 were the peak of Suraiya's career. Vidya and Pyar Ki Jeet in 1948, then Badi Behen and Dillagi in 1949, were among the highest grossing films of their years, and with them she became the highest paid female star in India, reported to be paid more than her male co stars. She had eleven film releases in 1949 alone. The crowds were part of the story: after a huge crowd at the premiere of Badi Behen ended in a police baton charge as she entered the hall, she stopped attending her own premieres.

The songs of those years are still the ones listeners name first: Tu Mera Chand Main Teri Chandni from Dillagi, Woh Paas Rahen Ya Door Rahen and Tere Nainon Ne Chori Kiya, O Door Jaanewale from Pyar Ki Jeet, and Man Mor Hua Matwala from Afsar, composed by S. D. Burman. In Dastan (1950) she played an orphan opposite Raj Kapoor, and critics of the day rated her performance above his. Between 1948 and 1951 she also formed a popular screen pair with Dev Anand, acting with him in six films including Vidya, Jeet, Afsar and Do Sitare, with her name billed ahead of his, a measure of her standing at the time.

Mirza Ghalib and the praise of two prime ministers

After a run of weaker films in the early 1950s, Suraiya returned to the top in 1954 with Waaris and, above all, Mirza Ghalib, directed by Sohrab Modi. As Moti Begum, the married lover of the poet Mirza Ghalib, she acted with restraint and sang Ghalib's ghazals herself, among them Dil-e-Nadan Tujhe Hua Kya Hai, sung with Talat Mahmood, and Aah Ko Chahiye Ik Umr Asar Hone Tak. The film won the President's gold medal for Best Feature Film at the National Film Awards for 1954.

Prime Minister Jawaharlal Nehru, seeing the film, told her that she had brought the soul of Mirza Ghalib back to life, praise she later said she valued more than an Oscar. In 1998, during the bicentenary celebrations of Ghalib's birth, Prime Minister Atal Bihari Vajpayee honoured her in Delhi for the same role. News reports on her life describe her as the only Hindi film actress to be felicitated by two prime ministers for the same performance.

Later films, personal life and retirement

Suraiya's relationship with Dev Anand, her co star in six films between 1948 and 1951, is widely reported in film histories and in Anand's own later writing. The two are reported to have planned marriage, but her grandmother opposed the match and the pair stopped working together after 1951. Suraiya remained unmarried for the rest of her life. This page records only that outline, which both sides' accounts support, and none of the detail that gossip has added since.

From the mid 1950s she cut her work down sharply, appearing only occasionally, in films such as Mr. Lambu (1956) and Shama (1961). Her last film was Rustom Sohrab (1963), in which she played the princess Shehzadi Tahmina opposite Prithviraj Kapoor; its song Yeh Kaisi Ajab Daastaan Ho Gayi Hai, composed by Sajjad Hussain, was her last film song. She retired in her mid thirties, citing low blood pressure and poor health, the year her father died. She lived quietly at Krishna Mahal on Marine Drive, in touch with a small circle of old colleagues, and never sang in public again. She received the Screen Lifetime Achievement Award in 1996 and the Bimal Roy Memorial Lifetime Achievement Award in 1999. Standard references list no Padma award for her, and this page claims none. She died at Mumbai's Harkishandas Hospital on 31 January 2004, aged 74, and was buried at the Bada Qabrastan in Marine Lines, Mumbai.

Why is Suraiya still remembered?

Suraiya is remembered as the last of Indian cinema's singing superstars, the line that ran from K. L. Saigal and Noor Jehan to her, and as the star who closed that era: after her, actresses acted and playback singers sang, and the two arts separated. In her heyday she was called Malika-e-Husn, queen of beauty, and Malika-e-Adakari, queen of acting, and fruit sellers are said to have sold melons as coming from Suraiya's fields, meaning as sweet as her voice. In 2013 India Post issued a stamp bearing her image as part of the centenary of Indian cinema. For Punjab, her story is part of the region's film history: a girl born in Lahore, raised in Bombay, who sang in her own voice at the top of Hindi cinema for a decade, and whose contemporary and rival Noor Jehan began in the same Punjab. Between them, the two Lahore linked voices defined what a singing star was.

ਸੁਰਈਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਨਾਂ ਸੁਰਈਆ ਜਮਾਲ ਸ਼ੇਖ ਸੀ ਅਤੇ ਜਨਮ 15 ਜੂਨ 1929 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, 1940ਵਿਆਂ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਗਾਇਕ ਸਟਾਰ ਸਨ, ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਜੋ ਪਰਦੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਆਪ ਗਾਉਂਦੀ ਸੀ। 1936 ਤੋਂ 1963 ਤੱਕ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 70 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ, 338 ਗੀਤ ਗਾਏ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸਟਾਰ ਬਣੀਆਂ।

ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਬੰਬੇ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

ਸੁਰਈਆ ਜਮਾਲ ਸ਼ੇਖ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਜੂਨ 1929 ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਜਮਾਲ ਸ਼ੇਖ ਅਤੇ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਬਹੁਤੇ ਮਿਆਰੀ ਹਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਥਾਂ ਲਾਹੌਰ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵੇਰਵੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਫ਼ਰਨੀਚਰ ਦੀ ਛੋਟੀ ਦੁਕਾਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਲਾਹੌਰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮਤਭੇਦ ਇੱਥੇ ਲੁਕਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਔਲਾਦ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਸੁਰਈਆ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਬੰਬੇ, ਜੋ ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ ਹੈ, ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੈਰੀਨ ਡਰਾਈਵ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਿਆ, ਉਹੀ ਘਰ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਨਕੇ ਮਾਮਾ ਐਮ. ਜ਼ਹੂਰ, ਜੋ 1930ਵਿਆਂ ਦੇ ਜਾਣੇ ਪਛਾਣੇ ਪਰਦੇ ਦੇ ਖਲਨਾਇਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੋਰਟ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਜੇ.ਬੀ. ਪੈਟਿਟ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗਰਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ, ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨਹੀਂ ਲਈ। ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣੇ।

ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਉੱਤੇ ਮਿਲੀ ਆਵਾਜ਼

ਸੁਰਈਆ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਰਦੇ ਉੱਤੇ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜੱਦਨਬਾਈ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮੈਡਮ ਫੈਸ਼ਨ (1936) ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ। ਉਹ ਭੂਮਿਕਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ ਮਿਲੀ: 1941 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਨਾਲ ਮੋਹਨ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਜ ਮਹਲ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਵੇਖਣ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨਾਨੂਭਾਈ ਵਕੀਲ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਲ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਲ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਲਗਭਗ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਬੰਬੇ ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।

ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨੌਸ਼ਾਦ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਤੇਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਏ.ਆਰ. ਕਰਦਾਰ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸ਼ਾਰਦਾ (1942) ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਮਹਤਾਬ ਲਈ ਗਾਉਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਈਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਟੂਲ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ, ਨਈ ਦੁਨੀਆ (1942) ਵਿੱਚ, ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਨੌਸ਼ਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 51 ਗੀਤ ਗਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਿੱਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸੁਰਈਆ ਗਾਇਕ ਸਟਾਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀਆਂ?

ਸੁਰਈਆ ਗਾਇਕ ਸਟਾਰ ਇਸ ਲਈ ਬਣੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਹ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਲਗਭਗ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ: ਨਾਇਕਾ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਆਪ ਨਿਭਾਉਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਵੀ ਆਪ ਗਾਉਣੇ, ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਣ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਪਿਛਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗਾਇਕ ਸਟਾਰ ਕੇ.ਐਲ. ਸਹਿਗਲ ਨੇ ਇੱਕ ਰਿਹਰਸਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਤਦਬੀਰ (1945) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਹਿਗਲ ਨਾਲ ਉਮਰ ਖ਼ਯਾਮ (1946) ਅਤੇ ਪਰਵਾਨਾ (1947) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਪਰਵਾਨਾ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਇਕੱਲੇ ਗੀਤਾਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਖ਼ਵਾਜਾ ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਅਨਵਰ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਗਾਇਕ ਸਟਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਮਹਬੂਬ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਅਨਮੋਲ ਘੜੀ (1946) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਜੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੜੀ ਬਸੰਤੀ, ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਈਆਂ ਰਾਜ ਕਰਦੀਆਂ ਗਾਇਕ ਸੁਪਰਸਟਾਰ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਭਾਈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਗੀਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਨ ਲੇਤਾ ਹੈ ਅੰਗੜਾਈ ਵੀ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਣੇ ਗਏ। ਦਰਦ (1947) ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਬਾਨੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਸੁਰਈਆ ਬੰਬੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਮੋਹਰੀ ਗਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਜੋਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ।

ਸਿਖਰ ਦੇ ਸਾਲ, 1948 ਤੋਂ 1949

1948 ਅਤੇ 1949 ਦੇ ਸਾਲ ਸੁਰਈਆ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਸਿਖਰ ਸਨ। 1948 ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਕੀ ਜੀਤ, ਫਿਰ 1949 ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਬਹਨ ਅਤੇ ਦਿੱਲਾਗੀ, ਆਪਣੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸਟਾਰ ਬਣ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਰਦ ਸਾਥੀ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿਰਫ਼ 1949 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਆਈਆਂ। ਭੀੜਾਂ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ: ਬੜੀ ਬਹਨ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰੋਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ: ਦਿੱਲਾਗੀ ਦਾ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਚਾਂਦ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਚਾਂਦਨੀ, ਵੋ ਪਾਸ ਰਹੇ ਯਾ ਦੂਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਨੈਨੋਂ ਨੇ ਚੋਰੀ ਕੀਆ, ਪਿਆਰ ਕੀ ਜੀਤ ਦਾ ਓ ਦੂਰ ਜਾਨੇਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਮਨ ਮੋਰ ਹੁਆ ਮਤਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਐਸ.ਡੀ. ਬਰਮਨ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਦਾਸਤਾਨ (1950) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਅਨਾਥ ਕੁੜੀ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨਾਲੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ। 1948 ਤੋਂ 1951 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਰਦੇ ਦੀ ਜੋੜੀ ਬਣਾਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਛੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ, ਜੀਤ, ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਦੋ ਸਿਤਾਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇਵ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸੀ।

ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਾਲਿਬ ਅਤੇ ਦੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ

1950ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਮਜ਼ੋਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਰਈਆ 1954 ਵਿੱਚ ਵਾਰਿਸ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਾਲਿਬ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਆਈਆਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸੋਹਰਾਬ ਮੋਦੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਵੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਾਲਿਬ ਦੀ ਵਿਆਹੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਮੋਤੀ ਬੇਗਮ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗਾਲਿਬ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਆਪ ਗਾਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਲਤ ਮਹਮੂਦ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਦਿਲ-ਏ-ਨਾਦਾਂ ਤੁਝੇ ਹੁਆ ਕਯਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਹ ਕੋ ਚਾਹੀਏ ਇਕ ਉਮਰ ਅਸਰ ਹੋਨੇ ਤਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ 1954 ਦੇ ਕੌਮੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫ਼ੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਾ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।

ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਾਲਿਬ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਿੰਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਲਾਘਾ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਆਸਕਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹਨ। 1998 ਵਿੱਚ, ਗਾਲਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾ ਯਾਦ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕੋ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਦੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।

ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ

ਸੁਰਈਆ ਦੇ 1948 ਤੋਂ 1951 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਛੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਅਦਾਕਾਰ ਦੇਵ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਫ਼ਿਲਮੀ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਆਨੰਦ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਥਾਈਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਨੇ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਜੋੜੀ 1951 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਨੋਂ ਰੁਕ ਗਈ। ਸੁਰਈਆ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਅਣਵਿਆਹੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਗੱਪਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਹੈ।

1950ਵਿਆਂ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਹੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਸਟਰ ਲੰਬੂ (1956) ਅਤੇ ਸ਼ਮਾ (1961)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਖਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਰੁਸਤਮ ਸੋਹਰਾਬ (1963) ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੇ ਰੁਸਤਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਤਹਿਮੀਨਾ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ; ਇਸ ਦਾ ਗੀਤ ਯੇ ਕੈਸੀ ਅਜਬ ਦਾਸਤਾਂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸੱਜਾਦ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਖਰੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੀਹਵਿਆਂ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਨਿਮਨ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਅਤੇ ਖ਼ਰਾਬ ਸਿਹਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸ ਕੇ, ਉਸੇ ਸਾਲ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੈਰੀਨ ਡਰਾਈਵ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਰਹੀਆਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਘੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹੀਆਂ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਕਦੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਗਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1996 ਵਿੱਚ ਸਕਰੀਨ ਲਾਈਫ਼ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ 1999 ਵਿੱਚ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲਾਈਫ਼ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। ਮਿਆਰੀ ਹਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪਦਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਨਾ ਵੀ ਕੋਈ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 31 ਜਨਵਰੀ 2004 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਹਰਕਿਸ਼ਨਦਾਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 74 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਮੈਰੀਨ ਲਾਈਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।

ਸੁਰਈਆ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਉਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਸੁਰਈਆ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਗਾਇਕ ਸੁਪਰਸਟਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਖਰੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੜੀ, ਜੋ ਕੇ.ਐਲ. ਸਹਿਗਲ ਅਤੇ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਆਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਟਾਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਜ਼ਮਾਨਾ ਖਤਮ ਹੋਇਆ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਲਿਕਾ-ਏ-ਹੁਸਨ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਅਤੇ ਮਲਿਕਾ-ਏ-ਅਦਾਕਾਰੀ, ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਲ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਤਰਬੂਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰਈਆ ਦੇ ਖੇਤ ਦੇ ਕਹਿ ਕੇ ਵੇਚਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੇ। 2013 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਸੌ ਸਾਲਾ ਯਾਦ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਾਲਾ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ: ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਬੰਬੇ ਵਿੱਚ ਪਲੀ ਇੱਕ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਗਾਉਂਦੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੀ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਵੀ ਉਸੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਲਾਹੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗਾਇਕ ਸਟਾਰ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।