The Dal Khalsa (ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ) was the combined army of the Khalsa in eighteenth century Punjab, uniting the Sikh misls under one command. Formed by gurmata at Amritsar on 29 March 1748, when 65 jathas were merged into 11 misls under Jassa Singh Ahluwalia, it grew out of Nawab Kapur Singh's earlier Budha Dal and Taruna Dal and held Punjab until its misls were absorbed by Maharaja Ranjit Singh by 1799.
- Punjabi name
- ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ
- Faith
- Sikhism
- Gurmukhi
- ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ
- Type
- Combined army and confederacy of the Sikh misls
- Formed
- 29 March 1748, Baisakhi, Amritsar, by gurmata of the Sarbat Khalsa
- Founder figure
- Nawab Kapur Singh, who proposed the union and had earlier formed the Budha Dal and Taruna Dal
All 14 facts
- First supreme commander
- Jassa Singh Ahluwalia, chosen in 1748, nominated again by Kapur Singh in 1753 and ratified 10 April 1754
- Headquarters
- Akal Takht, Amritsar
- Divisions
- Budha Dal (elders) and Taruna Dal (young), holding the 11 misls between them
- Units in 1748
- 65 jathas merged into 11 misls (Phulkia counted separately by some lists, making 12)
- Character
- Mainly cavalry, loose confederacy, estimated at about 70,000 at its height in the Encyclopaedia of Sikhism
- Protection system
- Rakhi: protection for a share, usually one fifth of the revenue assessment
- Hardest blow
- Vadda Ghallughara, 5 February 1762, followed by recovery at Sirhind and Amritsar the same year
- End
- Unity faded after Jassa Singh Ahluwalia died in 1783; misls absorbed under Maharaja Ranjit Singh by 1799
The Dal Khalsa (ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ) was the combined army of the Khalsa in eighteenth century Punjab: scattered Sikh jathas first grouped as the Budha Dal and Taruna Dal, then united by a gurmata at Amritsar on 29 March 1748 into 11 misls under Jassa Singh Ahluwalia, and bound together by the Sarbat Khalsa.
What was the Dal Khalsa?
Dal means an army, and Khalsa is the collective body of initiated Sikhs founded by Guru Gobind Singh Ji. The Encyclopaedia of Sikhism defines it as the militia that became a formidable fighting force in northwestern India in the turbulent second half of the eighteenth century. Wikipedia dates its formal life from 1748 to 1799, as the combined forces of 11 misls, headquartered at the Akal Takht in Amritsar. It was not a standing army in the modern sense, but a confederacy of mounted bands that kept their own leaders, names and banners, yet accepted one supreme command and one assembly above them.
The Dal Khalsa was, in the Encyclopaedia's phrase, the Sikh state in the making: an army that also taxed, protected and governed, long before any Sikh ruler held a capital for good.
How did scattered jathas become one army before 1748?
The first Khalsa army, led by Guru Gobind Singh Ji, broke up when Anandpur was evacuated in December 1705, and Banda Singh Bahadur's large force was scattered after his capture and execution in 1716. Persecution made a single army impossible, so fighters survived as small, mobile bands called jathas, joining together when needed. Ratan Singh Bhangu records an early step toward order: the Bari Doab bands organised into four squadrons of 200 men each, with set areas and a promise of mutual help. Most jathas still gathered at Amritsar for Baisakhi and Diwali, where Diwan Darbara Singh acted as common leader.
The turning point came in 1733, when Zakariya Khan, the Mughal governor of Lahore, having failed by force, offered terms: a jagir, unhindered access to Amritsar, and the title of Nawab for their leader. After discussion at a Sarbat Khalsa, Kapur Singh, a senior warrior, was chosen leader and invested as Nawab Kapur Singh, with Darbara Singh assisting him until Darbara Singh died in 1734.
What happened at Amritsar on 29 March 1748?
Ahmad Shah Durrani had launched his first invasion of India and occupied Lahore on 12 January 1748. The jathas, beaten back at Manupur in March yet harassing the retreating Afghan columns for a week, gathered at Amritsar. On 29 March 1748, Nawab Kapur Singh impressed on them the need for solidarity, and through a gurmata, a binding resolution of the assembled Panth, the whole force was unified into one body called the Dal Khalsa.
It merged the 65 jathas into 11 misls, each under a prominent leader with a separate name and banner. It placed the whole force under one supreme command, given to Jassa Singh Ahluwalia. And it kept that command answerable to the Sarbat Khalsa, the assembly of the whole Panth at Amritsar. Sources describe Kapur Singh's own place in slightly different ways: the Encyclopaedia entry on the two Dals says Jassa Singh Ahluwalia was chosen for joint command while Kapur Singh continued as acknowledged supreme commander, while its Kapur Singh entry says Kapur Singh surrendered charge to him at his own suggestion. Both agree the change was Kapur Singh's own proposal for the Panth. Before his death on 7 October 1753, Kapur Singh nominated him again, ratified on 10 April 1754. For the units created that day, see the Sikh misls.
How was the Dal Khalsa organised: Budha Dal, Taruna Dal and the 11 misls?
The two great divisions came first, in the years after 1733. Finding one camp hard to manage centrally after Darbara Singh died in 1734, Nawab Kapur Singh divided the force by age into the Budha Dal, the army of the elders, and the Taruna Dal, the army of the young. The Encyclopaedia frames the split by the age of the jathedars, the jatha leaders, Kapur Singh himself among the elders. Wikipedia summarises it as a rule of age: over 40 in the Budha Dal, under 40 in the Taruna Dal. The Taruna Dal was split into five jathas, each with its own drum and banner, and the Budha Dal was subdivided too. Bhangu puts one Taruna Dal jatha at 1,300 horse, from which a strength of roughly 1,300 to 2,000 men per jatha is surmised.
On the usual accounts, the veteran Budha Dal guarded the shrines, preached, administered the Khalsa vows and trained the young, while the Taruna Dal served as the fighting troops. Wikipedia adds a geography, divided at Hari ke Pattan where the Sutlej and Beas meet, Taruna Dal east and Budha Dal west, while SikhiWiki later records the Taruna Dal in the Majha and the Budha Dal in the Doaba and Malwa. After Zakariya Khan died on 1 July 1745, a Diwali meeting reorganised the force into 25 jathas of about 100 men each: accounts differ on its exact day, 14 October in some and 14 November in others, so this page gives the season only. By March 1748 the jathas numbered 65.
The 1748 settlement laid the 11 misls across the two Dals, the first six under the Budha Dal and the last five under the Taruna Dal, as the Encyclopaedia lists them: Ahluwalia under Jassa Singh Ahluwalia, Singhpuria, also called Faizullapuria, under Nawab Kapur Singh, Karorsinghia under Karora Singh, Nishanwalia under Dasaundha Singh, Shahid under Baba Deep Singh Ji, and Dallewalia under Gulab Singh, then Sukerchakia under Charat Singh, Bhangi under Hari Singh, Kanhaiya under Jai Singh, Nakai under Hira Singh, and Ramgarhia under Jassa Singh Ramgarhia. One counting question needs care. Most scholarly accounts list 11, treating the Phulkia misl as outside the Dal Khalsa: Wikipedia states it was not part of either Dal. Counts of 12, in some school texts and popular lists, usually add the Phulkia. This page follows the 11 of the 1748 gurmata.
How did the Dal Khalsa fight, rule and survive its hardest years?
In form it was a loose confederacy with no strict constitution. Every amritdhari Sikh counted as a member, any horseman skilled in arms could join any misl, and members could change misls when they wished. The misls answered to the Sarbat Khalsa, meeting twice a year at Amritsar, and the Akal Takht symbolised their unity. The Encyclopaedia estimates about 70,000 in total, essentially all cavalry: treat that as a period estimate, not a counted roll.
As early as 1749 the Mughal governor asked its help against a rebellion in Multan, and in early 1758, working with the Marathas, it occupied Sirhind and Lahore. Its hardest blow was the Vadda Ghallughara of 5 February 1762. Within three months it had beaten his governor at Sirhind, in April and May 1762, and the Shah himself at Amritsar that October, and in January 1764 Sirhind was occupied for good. From there the Khalsa held Punjab in virtual possession and carried its arms to Delhi and beyond the Yamuna, even where it could not hold what it took.
After the first years of raids, the Dal Khalsa set up rakhi, protection: a territory accepting its protection paid a regular share, usually one fifth of the revenue assessment, for a guarantee of peace. After Sirhind was taken in January 1764 the misls held defined territories, and the misldari system of sardars ruling their own lands, while keeping their links as Dal Khalsa units, came into operation. Even the name carries a source warning: the Encyclopaedia notes the term appears in no contemporary Indian chronicle before James Browne, whose India Tracts of 1788 called it the Army of the State.
What happened to the Dal Khalsa after 1783, and what survives today?
The Encyclopaedia judges that Jassa Singh Ahluwalia's death in 1783 virtually meant its end. George Forster, writing in 1783, foresaw the divided chiefs being held back until one ambitious chief absorbed the rest and raised a monarchy. Seventeen years later Maharaja Ranjit Singh occupied Lahore. Wikipedia closes the story in 1799, when it was dissolved as Ranjit Singh absorbed the remaining misls, its habits passing into the Sikh Khalsa Army. The two endings fit: unity faded after 1783, the institution ended by 1799.
The names Budha Dal and Taruna Dal live on, carried today by the two sections of the Nihang Sikhs, as the Budha Dal entry here records. Its deciding method also survives: a whole Panth question, settled by the assembled Khalsa Panth through a gurmata. Read with the Sarbat Khalsa, the misls and the Budha Dal, the Dal Khalsa is the bridge between the hunted jathas of the 1730s and the Sikh Empire: the moment scattered bands chose, in one resolution at Amritsar, to become one army.
ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਫੌਜ ਸੀ। ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਜੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਵਜੋਂ ਜੁੜੇ, ਫਿਰ ਉਨਤੀ ਮਾਰਚ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅਠਤਾਲੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਮਤੇ ਨਾਲ ਗਿਆਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋ ਗਏ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸੇ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਰਹੇ।
ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਕੀ ਸੀ?
ਦਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਫੌਜ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਟੋਲੀ, ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਜਿਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਪੰਥ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਉਹ ਸੈਨਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਦੇ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਕੜੀ ਲੜਾਕੂ ਤਾਕਤ ਬਣ ਗਈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਸ ਦਾ ਰਸਮੀ ਜੀਵਨ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅਠਤਾਲੀ ਤੋਂ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਨੜਿਨਵੇਂ ਤੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਫੌਜ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਥਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸੀ। ਇਹ ਅੱਜ ਵਾਲੀ ਖੜੀ ਫੌਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਘੋੜਸਵਾਰ ਲੜਾਕੂ ਟੋਲਿਆਂ ਦਾ ਢਿੱਲਾ ਸੰਘ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਗੂ, ਨਾਂ ਅਤੇ ਝੰਡੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਸਰਵਉੱਚ ਕਮਾਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਸਭਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।
ਇਹ ਦੋਹਰੀ ਬਣਤਰ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਮਿਸਲ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਛਾਪੇ ਮਾਰ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਲਾਕਾ ਸਾਂਭ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਸਾਂਝੀ ਮੁਹਿੰਮ ਲਈ ਸੱਦੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਬਣਦਾ ਹੋਇਆ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸੀ: ਇੱਕ ਫੌਜ, ਜੋ ਕਰ ਵੀ ਲੈਂਦੀ ਸੀ, ਰਾਖੀ ਵੀ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਹਾਕਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਾਂਭਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ।
1748 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਿੰਡੇ ਜੱਥੇ ਇੱਕ ਫੌਜ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ?
ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫੌਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਖ਼ੁਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਦਸੰਬਰ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਪੰਜ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਖਿੰਡ ਗਈ, ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵੱਲੋਂ ਖੜੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਸੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਿੰਡ ਗਈ। ਸਤਾਏ ਜਾਣ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਅਸੰਭਵ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਲੜਾਕੂ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਜੱਥਿਆਂ ਵਜੋਂ ਬਚੇ ਰਹੇ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ। ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਰਤੀਬ ਵੱਲ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਬਾਰੀ ਦੋਆਬ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਧਰਤੀ, ਦੇ ਜੱਥੇ ਦੋ ਸੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚਾਰ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋਏ, ਤੈਅ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਮਦਦ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਨਾਲ। ਬਹੁਤੇ ਜੱਥੇ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਉੱਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀਵਾਨ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਾਂਝੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ।
ਮੋੜ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਤੇਤੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੁਗਲ ਹਾਕਮ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੇ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼ਰਤਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ: ਇੱਕ ਜਾਗੀਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੱਕ ਬੇਰੋਕ ਪਹੁੰਚ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਲਈ ਨਵਾਬ ਦਾ ਖਿਤਾਬ। ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਯੋਧਾ, ਆਗੂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨੇ ਗਏ। ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੇਠ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ, ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਚੌਤੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੱਕ ਸਹਾਇਕ ਰਹੇ।
29 ਮਾਰਚ 1748 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋਇਆ?
ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅਠਤਾਲੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਏਕਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਜਨਵਰੀ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅਠਤਾਲੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਜੱਥੇ, ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਮਾਨੂਪੁਰ ਵਿਖੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਅਫਗਾਨ ਕਾਫਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਫਤਾ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਵਿਸਾਖੀ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਨਤੀ ਮਾਰਚ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅਠਤਾਲੀ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਸਮਝਾਈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਮਤੇ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪੰਥ ਦੇ ਬੰਧਨਕਾਰੀ ਫੈਸਲੇ, ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੀ ਲੜਾਕੂ ਫੌਜ ਇੱਕੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
ਉਸ ਫੈਸਲੇ ਨੇ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਤਿੰਨ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਨੇ ਪੈਂਹਠ ਜੱਥਿਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਹਰ ਇੱਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂ ਹੇਠ ਵੱਖਰੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਝੰਡੇ ਨਾਲ। ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰਵਉੱਚ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਕਮਾਨ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪੰਥ ਦੀ ਸਭਾ, ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸੇ, ਦੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਬੰਦੋਬਸਤ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਦਲਾਂ ਬਾਰੇ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਾ ਲੇਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਾਰੇ ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕਮਾਨ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ, ਜਦ ਕਿ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਸਰਵਉੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਲੇਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਰਜ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਉੱਤੇ ਸਰਵਉੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਦੋਵੇਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਾਰ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ: ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ, ਪੰਥ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਉਹ ਹਾਰੇ ਹੋਣ। ਸੱਤ ਅਕਤੂਬਰ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਤਰਵੰਜਾ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਸਰਵਉੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਦਸ ਅਪ੍ਰੈਲ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਚਰਵੰਜਾ ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਬਣੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਲਈ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪੰਨਾ ਵੇਖੋ।
ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਕਿਵੇਂ ਸੰਗਠਿਤ ਸੀ: ਬੁੱਢਾ ਦਲ, ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਅਤੇ 11 ਮਿਸਲਾਂ?
ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਈਆਂ, ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਤੇਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ। ਇੱਕ ਡੇਰੇ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਖੁਆਉਣਾ ਅਤੇ ਸਾਂਭਣਾ ਔਖਾ ਲੱਗਣ ਉੱਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਚੌਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ: ਬੁੱਢਾ ਦਲ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਫੌਜ, ਅਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਫੌਜ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਵੰਡ ਨੂੰ ਜਥੇਦਾਰਾਂ, ਜੱਥਿਆਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ, ਦੀ ਉਮਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ: ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ, ਬਾਘ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਸਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਸੇ ਵੰਡ ਨੂੰ ਉਮਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵਜੋਂ ਸੰਖੇਪ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵਾਲੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਵਿੱਚ। ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਪੰਜ ਜੱਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਗਾਰੇ ਅਤੇ ਝੰਡੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਰੰਘਰੇਟਾ ਹੇਠ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਜੱਥੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇਰਾਂ ਸੋ ਘੋੜੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇੱਕ ਜੱਥੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ ਤੇਰਾਂ ਸੋ ਤੋਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਕੰਮ ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਆਮ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ, ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਹਿਤ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਜਦ ਕਿ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੜਾਕੂ ਫੌਜ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਸ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਭੂਗੋਲ ਵੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਉੱਤੇ ਵੰਡ, ਜਿੱਥੇ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ। ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਤੈਨਾਤੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਨ: ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਨੂੰ ਮਾਝੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਨੂੰ ਦੋਆਬੇ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਜੁਲਾਈ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਪੰਤਾਲੀ ਨੂੰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਸੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪੱਚੀ ਜੱਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਇਕੱਠ ਦੇ ਪੱਕੇ ਦਿਨ ਬਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਨਵੰਬਰ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੰਨਾ ਸਿਰਫ ਰੁੱਤ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਚ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅਠਤਾਲੀ ਤੱਕ ਜੱਥਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੈਂਹਠ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅਠਤਾਲੀ ਦੇ ਬੰਦੋਬਸਤ ਨੇ ਗਿਆਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਪਹਿਲੀਆਂ ਛੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਹੇਠ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਪੰਜ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਹੇਠ, ਜਿਵੇਂ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਹੇਠ, ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਫੈਜ਼ੁੱਲਾਪੁਰੀਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਹੇਠ, ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਕਰੋੜਾ ਸਿੰਘ ਹੇਠ, ਨਿਸ਼ਾਨਵਾਲੀਆ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਹੇਠ, ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੇਠ, ਅਤੇ ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਹੇਠ, ਫਿਰ ਸੁਕਰਚੱਕੀਆ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਹੇਠ, ਭੰਗੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਹੇਠ, ਕਨ੍ਹਈਆ ਜੈ ਸਿੰਘ ਹੇਠ, ਨਕਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਹੇਠ, ਅਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਹੇਠ। ਇੱਕ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਫੂਲਕੀਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸਾਫ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਫੂਲਕੀਆ ਮਿਸਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ। ਬਾਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਸਕੂਲੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਫੂਲਕੀਆ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅਠਤਾਲੀ ਦੇ ਗੁਰਮਤੇ ਵਾਲੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ, ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਸਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕੱਢੇ?
ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਢਿੱਲਾ ਸੰਘ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਖਤ ਲਿਖਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਕੋਈ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਘੋੜਸਵਾਰ ਗਿਆਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਂਬਰ ਚਾਹੁਣ ਉੱਤੇ ਮਿਸਲ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਮਿਸਲਾਂ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਸਨ, ਜੋ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ। ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕੁੱਲ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਭਗ ਸੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਘੋੜਸਵਾਰ, ਤੋਪਖਾਨਾ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਲਗਭਗ ਨਾਂਹ ਦੇ ਬਰਾਬਰ: ਉਸ ਅੰਕੜੇ ਨੂੰ ਗਿਣਿਆ ਰਜਿਸਟਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਾਲਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸਮਝੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਰ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਵੀ ਉਸੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਜਿੱਤ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਮੁੜ ਖੜਾ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਉਣੰਜਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਗਲ ਹਾਕਮ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਵਿਰੁੱਧ ਇਸ ਦੀ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅਠਵੰਜਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਸ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਝਟਕਾ ਪੰਜ ਫਰਵਰੀ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਬਾਹਠ ਦਾ ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦਲਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਅਤੇ ਮਈ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਬਾਹਠ ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਖੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਹਰਾਇਆ, ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਚੌਹਠ ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਾਂਭ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਉੱਥੋਂ ਖਾਲਸੇ ਕੋਲ ਪੰਜਾਬ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਤੱਕ ਲੈ ਗਏ, ਭਾਵੇਂ ਜੋ ਲਿਆ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸਾਂਭਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ।
ਰਾਜ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ। ਮੁਗਲ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਛਾਪਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਰਾਖੀ ਬਣਾਈ, ਸੁਰੱਖਿਆ: ਜੋ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਇਲਾਕਾ ਇਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਦੀ ਫੀਸ ਵਜੋਂ ਨਿਯਮਤ ਹਿੱਸਾ ਦਿੰਦਾ, ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ। ਜਨਵਰੀ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਚੌਹਠ ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਤੈਅ ਇਲਾਕੇ ਸਾਂਭਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਿਸਲਦਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਬੰਧ ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਚਾਲੂ ਹੋ ਗਈ। ਨਾਂ ਖ਼ੁਦ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਸ਼ਬਦ ਜੇਮਜ਼ ਬ੍ਰਾਊਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅਠਾਸੀ ਦੇ ਇੰਡੀਆ ਟ੍ਰੈਕਟਸ ਨੇ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਫੌਜ ਕਿਹਾ, ਜਦ ਕਿ ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਵਰਤਿਆ।
1783 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਕੀ ਬਚਿਆ ਹੈ?
ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਤਿਰਾਸੀ ਵਿੱਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਅੰਤ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੱਡੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਜੋ ਸੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਜਾਰਜ ਫੋਰਸਟਰ ਨੇ, ਉਸੇ ਸਾਲ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਤਿਰਾਸੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹਿੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰੋਕੀ ਰੱਖਣਗੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਲਾਲਸੀ ਸਰਦਾਰ ਬਾਕੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਮੇਟ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਜਤੰਤਰ ਨਾ ਖੜਾ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਰਸਮੀ ਕਹਾਣੀ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਨੜਿਨਵੇਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਕੀ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਿੱਖ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਦੋਵੇਂ ਅੰਤ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ: ਏਕਤਾ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਤਿਰਾਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਈ, ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਨੜਿਨਵੇਂ ਤੱਕ ਇਸ ਦੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਟੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ।
ਜੋ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਬਣਤਰ ਹੈ। ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਦੇ ਨਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਿਹੰਗ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਵਾਲਾ ਪੰਨਾ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਹ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਬਣਾਇਆ: ਸਾਰੇ ਪੰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਵਾਲ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਮਤੇ ਰਾਹੀਂ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸੇ, ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਤੀਹ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਜੱਥਿਆਂ ਅਤੇ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਲ ਹੈ: ਉਹ ਪਲ, ਜਦ ਖਿੰਡੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਫੌਜ ਬਣਨਾ ਚੁਣਿਆ।
More religion entries to explore
Sources (7)
Jugti is free and independent. Reader support keeps the Kosh growing.
Support