Bhai Jaita Ji, later renamed Bhai Jiwan Singh Ji, was the Ranghreta Sikh who in November 1675 carried the head of Guru Tegh Bahadur Ji from Delhi to Anandpur Sahib, where Guru Gobind Singh Ji embraced him and honoured him as Ranghreta, Guru ka Beta, the Guru's own son. He served the tenth Guru as drummer of the Ranjit Nagara, trainer of the Sahibzadas and a general, and died in the battles of December 1705.
- Punjabi name
- ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ
- Also known as
- Bhai Jiwan Singh Ji (name given at his Khalsa initiation in 1699); born Jag Chand, called Jagu or Jota
- Traditional dates
- 1649 to 1705. The Encyclopaedia of Sikhism gives his birth as 30 November 1649 at Kiratpur; other accounts give 13 December 1649 at Patna
- Father
- Sada Chand, also written Sada Nand, a Sikh close to Guru Tegh Bahadur Ji; mother Mata Kanno (Premo in some accounts)
- Known for
- Carrying the head of Guru Tegh Bahadur Ji from Delhi to Anandpur Sahib after the Guru's martyrdom on 11 November 1675
- Honour
- Ranghreta, Guru ka Beta (the Ranghreta is the Guru's own son), declared by Guru Gobind Singh Ji at Anandpur Sahib
All 9 facts
- Later service
- First nagarchi (drummer) of the Ranjit Nagara; marksman; trainer of Sahibzada Ajit Singh Ji and Sahibzada Jujhar Singh Ji in warfare; credited with the Sri Gur Katha
- Family
- Married Raj Kaur of Riar village in 1691; four sons
- Death
- 1705, in the December battles. The Encyclopaedia of Sikhism places his death in the Battle of Chamkaur on 7 December 1705; the Bhatt Vahis place it in a rearguard action on the bank of the river Sarsa
Bhai Jaita Ji, later Bhai Jiwan Singh Ji, was the Ranghreta Sikh who carried the head of Guru Tegh Bahadur Ji from Delhi to Anandpur Sahib after the Guru's martyrdom in 1675, at risk of his own life. Guru Gobind Singh Ji embraced him and honoured him as Ranghreta, Guru ka Beta: the Guru's own son.
Who was Bhai Jaita Ji?
Bhai Jaita Ji was a Sikh of the Guru's household whose family had served the Gurus for generations, and who is known in later life as Bhai Jiwan Singh Ji, also written Baba Jiwan Singh. The Encyclopaedia of Sikhism records that he was born Jag Chand, called Jagu or Jota for short, on 30 November 1649 at Kiratpur, the son of Sada Chand, also written Sada Nand, and Mata Kanno. Other accounts give his birth as 13 December 1649 and place it at Patna, where his family had travelled in Guru Tegh Bahadur Ji's company, so this page follows the Encyclopaedia for the date and place and notes the difference openly. He had a younger brother, Bhag Chand, called Bhagu, and both boys were disciples of Guru Har Rai Ji at Kiratpur in the Sivalik hills.
His family's devotion was old. Research on his own work, the Sri Gur Katha, traces the line back to Bhai Kaliana of Kathu Nangal in Amritsar district, who became a Sikh in the time of Guru Ram Das Ji and Guru Arjan Dev Ji. Later generations were musicians and kirtan singers in the Gurus' service, and Jaita Ji's father stood close to Guru Tegh Bahadur Ji. The family later moved to Jhanda Ramdas, where they served Bhai Gurditta Ji, a descendant of Baba Buddha Ji.
What did Bhai Jaita Ji do in 1675?
What Bhai Jaita Ji did in 1675 was this: after Guru Tegh Bahadur Ji was martyred at Chandni Chowk in Delhi, he lifted the Guru's severed head from the guarded place of execution and carried it north to the Guru's young son at Anandpur Sahib, so that it could be cremated with honour. The Encyclopaedia of Sikhism says he was in Delhi because his family had sent him with a message for Bhai Gurditta Ji, who had been detained in the city after the Guru's arrest. Sikh accounts of the Guru's last journey also name Jaita Ji among the Sikhs who had set out with Guru Tegh Bahadur Ji from Anandpur Sahib toward Agra.
The Guru was beheaded in a public place in Chandni Chowk on 11 November 1675, on the orders of the emperor Aurangzeb; the martyrdom is commemorated on 24 November in the Nanakshahi calendar. The remains were left under guard, and, the accounts agree, no one at first came forward to claim them for fear of reprisals. Tradition tells of a sudden dust storm that blinded the guards, and in that confusion Jaita Ji took up the Guru's head and disappeared. A further tradition, preserved in verses attributed to Bhai Jiwan Singh Ji himself in the Sri Gur Katha and retold by later writers, says that his father Sada Nand Ji offered his own head to be placed in exchange for the Guru's, so the loss would not be noticed at once. This page reports that exchange as the tradition tells it: it belongs to the family's own telling of that night, and other accounts of the recovery do not all include it. The place of the martyrdom is marked today by Gurdwara Sis Ganj Sahib in Chandni Chowk.
ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਰੰਗਰੇਟਾ ਸਿੱਖ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1675 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੀਸ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ ਰੰਗਰੇਟਾ, ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੇਟਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ।
ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਕੌਣ ਸਨ?
ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਗਰੋਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਜਗ ਚੰਦ ਨਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੱਗੂ ਜਾਂ ਜੋਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, 30 ਨਵੰਬਰ 1649 ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਪਿਤਾ ਸਦਾ ਚੰਦ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸਦਾ ਨੰਦ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕਾਨੋ ਸਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਦਸੰਬਰ 1649 ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਥਾਂ ਪਟਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਫ਼ਾ ਤਰੀਕ ਅਤੇ ਥਾਂ ਲਈ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ਰਕ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਭਾਗ ਚੰਦ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਗੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸੀ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਪੁਰਾਣੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਕਥਾ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਖੋਜ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੱਥੂ ਨੰਗਲ ਦੇ ਭਾਈ ਕਲਿਆਣਾ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਬਣੇ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਮਗਰੋਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨੀਏ ਰਹੀਆਂ, ਅਤੇ ਜੈਤਾ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਮਗਰੋਂ ਝੰਡਾ ਰਾਮਦਾਸ ਪਿੰਡ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਭਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੈਤਾ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ।
ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੇ 1675 ਵਿੱਚ ਕੀ ਕੀਤਾ?
ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੇ 1675 ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੀਤਾ: ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਰੇ ਹੇਠਲੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ, ਲੈ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਸਕਾਰ ਹੋ ਸਕੇ। ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਮਗਰੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਖਰੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਿਆਨ ਜੈਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨਾਲ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆਗਰਾ ਵੱਲ ਚੱਲੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ 24 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਰੇ ਹੇਠ ਰੱਖੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਬਿਆਨ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਬਦਲੇ ਦੇ ਡਰੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਣ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਕ ਅਚਾਨਕ ਹਨੇਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਰੰਪਰਾ, ਜਿਹੜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਦੁਹਰਾਈ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਦਾ ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ ਦੀ ਥਾਂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਘਾਟ ਤੁਰੰਤ ਨਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਸਫ਼ਾ ਉਸ ਵਟਾਂਦਰੇ ਨੂੰ ਉਂਝ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ: ਇਹ ਉਸ ਰਾਤ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੀਸ ਦੀ ਬਰਾਮਦਗੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਅੱਜ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
The body in Delhi and the road to Anandpur Sahib
The Guru's body was saved by other hands. Bhai Lakhi Shah Vanjara, a trader, reached Chandni Chowk with his son Bhai Naghaiya and a convoy of ox carts loaded with cotton bales and foodstuffs, lifted the body beneath the bales in the storm, and carried it to his home in Raisina village. There, to cremate it without drawing the authorities, he set fire to his own house, and the body was cremated in its flames. Gurdwara Rakab Ganj Sahib in New Delhi stands on that spot today. Between them, Jaita Ji with the head and Lakhi Shah Ji with the body defeated the purpose of a public execution: nothing of the Guru was left in the executioners' hands.
Jaita Ji's own road ran north through the night, by the accounts through Bagpat, Taraori and Ambala, a journey of hundreds of kilometres with soldiers searching for what he carried. Accounts say he reached Kiratpur Sahib on 15 November 1675. From there, by the wish of the Guru's family, the head was placed in a palanquin and carried in procession to Anandpur Sahib, with Jaita Ji leading the way. The young Guru Gobind Singh Ji, then Gobind Rai, received it with deep reverence and cremated it with full honours where Gurdwara Sis Ganj Sahib at Anandpur Sahib now stands. A fresco of that arrival, from the old gateway of the Anandpur shrine, appears on this page.
Ranghreta, Guru ka Beta: the honour and what it means
At Anandpur Sahib, the young Guru embraced Bhai Jaita Ji and gave him the words by which Sikh history remembers him: Ranghreta, Guru ka Beta, the Ranghreta is the Guru's own son. Jaita Ji came from the Ranghreta community, families whom the caste order of the time pushed to its margins, and the sources record that Guru Gobind Singh Ji also honoured the community with the name Mazhabi, meaning faithful. The honour was therefore personal and public at once. The Sikh who had risked everything when men of rank held back was declared, before the whole congregation, to be the Guru's son, and in later memory he is even spoken of as a fifth son of Guru Gobind Singh Ji.
Jaita Ji stayed on at Anandpur Sahib. When Guru Gobind Singh Ji set up the great war drum, the Ranjit Nagara, Jaita Ji became its first nagarchi, its first drummer, so that the sound that called the Khalsa to gather was beaten by the man who had carried the ninth Guru's head home. In 1691 he married Raj Kaur, daughter of Surjan Singh of Riar village near Amritsar, and the couple had four sons.
From Bhai Jaita Ji to Bhai Jiwan Singh Ji
The name Jiwan Singh came with the Khalsa. When Guru Gobind Singh Ji inaugurated the Khalsa in 1699, on the date the Encyclopaedia of Sikhism gives as 30 March 1699, Bhai Jaita Ji received the rites of initiation and was renamed Bhai Jiwan Singh Ji, also written Jivan Singh. Under that name he served as a general and companion of the tenth Guru for the rest of his life. He became famous as a marksman, and the Guru entrusted him with training the two elder Sahibzadas, Sahibzada Ajit Singh Ji and Sahibzada Jujhar Singh Ji, in the art of warfare.
He also left a written legacy. Bhai Jiwan Singh Ji is credited with the Sri Gur Katha, an account of the life and exploits of Guru Gobind Singh Ji, written under the pen name Jaiyata or Jaiyate. Scholars who have studied the work treat it as a rare telling of the tenth Guru's life by a man who had stood beside him since childhood days, and it is one of the sources through which his family's own memory of 1675 has come down.
His death in 1705: Chamkaur Sahib and the Sarsa
Bhai Jiwan Singh Ji fought through the Guru's campaigns against the hill chiefs and the imperial forces: Bhangani, Nadaun, the battles of Anandpur Sahib, Bajrur, Nirmohgarh, Bansali and Kalmot, the crossing of the Sarsa, and Chamkaur Sahib. His death is recorded in two ways, and this page gives both with their sources. The Encyclopaedia of Sikhism states that he was killed in the Battle of Chamkaur on 7 December 1705. The Bhatt Vahis, the bards' records cited in the Encyclopaedia's account of Chamkaur Sahib, say instead that he was killed in a rearguard action on the bank of the river Sarsa, covering the Guru's escape after the evacuation of Anandpur Sahib, and a modern dictionary of battles likewise places his martyrdom at Shahi Tibbi during the Sarsa crossing. The Sarsa and Chamkaur Sahib belong to the same few days of December 1705, and the sources divide between them.
At Chamkaur Sahib his memory has a shrine of its own. Gurdwara Shahid Burj Bhai Jivan Singh stands beside Gurdwara Garhi Sahib, at the gate of the fortress the Guru used as his citadel on 7 December 1705. The small original shrine of old Sirhind bricks, the Encyclopaedia notes, was built by Mazhabi Sikhs, the community to which Bhai Jiwan Singh Ji belonged, in honour of the man the Guru had called his son. From Kiratpur to Delhi, and from the palanquin road to the last battles, his life is the story of a servant of the Guru whom the Guru's own words raised above every barrier of birth.
ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰਾਹ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੋਰ ਹੱਥਾਂ ਨੇ ਬਚਾਇਆ। ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ, ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਨਘੱਈਆ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਗੱਠਾਂ ਅਤੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਲੱਦੇ ਬੈਲ ਗੱਡਿਆਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨਾਲ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਹਨੇਰੀ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗੱਠਾਂ ਹੇਠ ਚੁੱਕਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਇਸੀਨਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚੇ ਬਿਨਾਂ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਹੀ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਅੱਜ ਉਸੇ ਥਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸੀਸ ਨਾਲ ਅਤੇ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਜਨਤਕ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਜਲਾਦਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਿਹਾ।
ਜੈਤਾ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਰਾਤ ਭਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਬਿਆਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਗਪਤ, ਤਰਾਉੜੀ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਰਾਹੀਂ, ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਜਦੋਂ ਸਿਪਾਹੀ ਉਸ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਉਹ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ 15 ਨਵੰਬਰ 1675 ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੋਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੀਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੈਤਾ ਜੀ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਨੌਜਵਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ, ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਆਗਮਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਧ ਤਸਵੀਰ, ਜਿਹੜੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਉਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਸੀ, ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੀ ਪਾਲਕੀ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਕੰਧ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਸਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਰੰਗਰੇਟਾ, ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੇਟਾ: ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ
ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਰੰਗਰੇਟਾ, ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੇਟਾ, ਰੰਗਰੇਟਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਜੈਤਾ ਜੀ ਰੰਗਰੇਟਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਜਾਤ ਕ੍ਰਮ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਧੱਕਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਹਬੀ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਫ਼ਾਦਾਰ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਦੋਵੇਂ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਦੋਂ ਰੁਤਬੇ ਵਾਲੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਉਸ ਵਾਕ ਨੂੰ ਸਦਾ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ: ਮਗਰੋਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਵਰਗਾ ਪਿਆਰ ਭਰਿਆ ਸਥਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੈਤਾ ਜੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮਹਾਨ ਜੰਗੀ ਨਗਾਰਾ, ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰਾ, ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੈਤਾ ਜੀ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਗਾਰਚੀ, ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਵੱਜੇ ਜਿਹੜਾ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਘਰ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। 1691 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਰਿਆੜ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ।
ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਤੋਂ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ
ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨਾਲ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1699 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਿਆ, ਉਸ ਤਰੀਕ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੀ ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 30 ਮਾਰਚ 1699 ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੇ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਂ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਨੂੰ ਜੰਗ ਕਲਾ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਲਿਖਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵੀ ਛੱਡੀ। ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਕਥਾ ਦਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜਿਹੜਾ ਜੈਯਤਾ ਜਾਂ ਜੈਯਤੇ ਕਲਮੀ ਨਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਕਥਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲਿਖੀ ਜਿਹੜਾ ਬਚਪਨ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ 1675 ਦੀ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ। ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਨਗਾਰੇ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਕਥਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਗਰੋਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਬੀਤੀ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ।
1705 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ: ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਰਸਾ
ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਰਹੇ: ਭੰਗਾਣੀ, ਨਦਾਉਣ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ, ਬਜਰੂੜ, ਨਿਰਮੋਹਗੜ੍ਹ, ਬੰਸਾਲੀ ਅਤੇ ਕਲਮੋਟ, ਸਰਸਾ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦਰਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਫ਼ਾ ਦੋਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 7 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ, ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੇ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਿਛਲੀ ਰਾਖੀ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਰਸਾ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਾਹੀ ਟਿੱਬੀ ਵਿਖੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਰਸਾ ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਬੁਰਜ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 7 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੜ੍ਹ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਰਹਿੰਦੀ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਮੂਲ ਅਸਥਾਨ ਮਜ਼ਹਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੁੜੇ ਸਨ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਕੀਰਤਪੁਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਪਾਲਕੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਆਖਰੀ ਲੜਾਈਆਂ ਤੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਸ ਸੇਵਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਦੀ ਹਰ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ, 1675 ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਜਿੰਨਾ ਹੀ, ਉਹ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
More religion entries to explore
Sources (4)
- Bhai Jiwan Singh, Wikipedia (drawing on the Encyclopaedia of Sikhism entry Jivan Singh, Bhai, by A. C. Banerjee)
- Bhai Jiwan Singh, SikhiWiki
- Chamkaur Sahib, SikhiWiki (Encyclopaedia of Sikhism text, including Gurdwara Shahid Burj Bhai Jivan Singh and the Bhatt Vahis note)
- Gurudwara Rakab Ganj: A Tribute to Guru Tegh Bahadur, All About Sikhs
Jugti is free and independent. Reader support keeps the Kosh growing.
Support