ਕੱਵਾਲੀ

Qawwali (ਕੱਵਾਲੀ) is the devotional music of the Sufis: a party of singers called qawwals sings mystical poetry to harmonium, dholak or tabla and hand-claps, repeating its refrain until listeners are drawn towards spiritual ecstasy. It is credited to Amir Khusrau, is sung at Sufi shrines across Punjab, and Nusrat Fateh Ali Khan took it worldwide.

What does qawwali mean?

The word comes from the Arabic qaul, a saying or utterance. Punjabi University’s Sahit Kosh explains that in Sufi gatherings the sung verses were first called qaul and their singer a qawwal; when the custom reached India, the singers kept the name qawwal and their songs came to be called qawwali. The same university’s school-level dictionary simply defines qawwali as a kind of song.

How a qawwali is performed

A typical qawwali party has one or two lead singers, a chorus of qawwals who clap and sing the refrains, a harmonium player who carries the melody, and a drummer on the dholak or the tabla. The music draws on the same raags and taals as classical music. The Sahit Kosh notes that the refrain line is repeated again and again, while the lead singer builds intensity through ever faster repetitions of a striking phrase, drawing listeners towards ecstasy.

Amir Khusrau and the Sufi gathering

Tradition credits Amir Khusrau (1253-1325), the poet and musician of the Delhi Sultanate who was a disciple of the Chishti saint Nizamuddin Auliya, with creating qawwali, and most traditional performances still open and close with songs attributed to him. Qawwali belongs to the mehfil-e-sama, the gathering for spiritual listening, and its greatest occasions are the urs, the death anniversary of a saint, held at his shrine.

Qawwali in Punjab

The Sahit Kosh notes that in Punjab qawwalis are commonly sung at the shrines of pirs on special days, and the kafis of Punjabi Sufi poets such as Shah Hussain are part of the traditional repertoire. Qawwali fills the nights of the urs at Data Darbar in Lahore, and the same is true at Baba Farid’s shrine in Pakpattan. The singer who took qawwali to a world audience from the late 1980s was Nusrat Fateh Ali Khan, born in Lyallpur, now Faisalabad.

ਕੱਵਾਲੀ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ ਦੇ ਕੌਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਬਚਨ ਜਾਂ ਬੋਲ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਜਲਸਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੌਲ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੱਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਜਦ ਇਹ ਰੀਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਗਾਇਕ ਕੱਵਾਲ ਹੀ ਕਹਾਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕੱਵਾਲੀ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ ਦਾ ਕੋਸ਼ ਕੱਵਾਲੀ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕੱਵਾਲੀ ਕਿਵੇਂ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ

ਆਮ ਕੱਵਾਲ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਗਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾੜੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਟੇਕ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਕੱਵਾਲਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧੁਨ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਵਾਦਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਢੋਲਕ ਜਾਂ ਤਬਲਾ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤਾਲ ਵਾਦਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਾਲੇ ਰਾਗਾਂ ਅਤੇ ਤਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਟੇਕ ਦੀ ਤੁਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਗਾਇਕ ਕਿਸੇ ਅਸਰਦਾਰ ਬੋਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੁਹਰਾ ਦੁਹਰਾ ਕੇ ਜੋਸ਼ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਸਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਮੀਰ ਖ਼ੁਸਰੋ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਮਹਿਫ਼ਲ

ਰਵਾਇਤ ਕੱਵਾਲੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਅਮੀਰ ਖ਼ੁਸਰੋ (1253-1325) ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਚਿਸ਼ਤੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਔਲੀਆ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਵਾਇਤੀ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੱਵਾਲੀ ਮਹਿਫ਼ਲ-ਏ-ਸਮਾ, ਯਾਨੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਮਜਲਸ, ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੌਕੇ ਉਰਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਕਿਸੇ ਪੀਰ ਦੀ ਬਰਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਉੱਤੇ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੱਵਾਲੀ

ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪੀਰਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕੱਵਾਲੀਆਂ ਆਮ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਵਰਗੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਕੱਵਾਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਾਤਾ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉਰਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਕੱਵਾਲੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਹਾਲ ਪਾਕਪਟਨ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਹੈ। 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੋਂ ਕੱਵਾਲੀ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗਾਇਕ ਨੁਸਰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਹੁਣ ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ, ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।